تاریخچه مختصر قوانین اساسی افغانستان و ضرورت نشر آنها

این مقاله در سال 1386 در باره تاریخچه مختصر قوانین اساسی افغانستان و ضرورت چاپ و نشر مجموعه آنها نوشته شده و به عنوان مقدمه در کتاب (مجموعه کامل قوانین اساسی افغانستان) در خزان 1386 نشر شده است.

قانون اساسی در تاریخ کشورها و ملت ها اهمیت خاصی دارد. زیرا قانون اساسی مجموعۀ اصول و قواعدی است که شکل حکومت، سازمان ها و نهادهای سیاسی دولت، روابط و وظایف و صلاحیت های آنها و همچنین حقوق اساسی و آزادی های عمومی افراد را که دولت مکلف به احترام و رعایت آنها است مشخص می سازد و به همین جهت است که در زبان ما این این قانون به صفت ” اساسی ” متصف شده است. چون اساسی ترین مساله جامعه یعنی ” دولت و تشکیلات و صلاحیت های آن ” و اساسی ترین مسائل انسان یعنی ” حقوق بشر و آزادی های فردی ” و رابطۀ آن با حکومت را تعریف و تبیین می کند.

از طرف دیگر در سلسله مراتب قوانین داخلی کشورها، از قانون اساسی به عنوان ” قانون مادر ” یا ” ام القوانین ” یاد می شود زیرا اسناد تقنینی از نظر سلسله مراتب به ترتیب ذیل، درجه بندی می شود:

  1. در درجۀ اول، قانون اساسی. 2. در درجۀ دوم، قوانین عادی. 3. در درجۀ سوم، مقرره ها، اساسنامه ها و مصوبات حکومت. 4. و در درجۀ چهارم طرزالعمل ها و لوایح داخلی ادارات.

در میان مجموعۀ فوق قانون اساسی در رتبه نخست قرار دارد چون ساختار اصلی و اصول اساسی و بنیادین سیستم سیاسی و نظام حقوقی کشور در قانون  اساسی مشخص می گردد و تمام اسناد تقنینی دیگر باید در چارچوب قانون اساسی و مطابق با مفاد و روحیه و نصوص آن وضع شوند و اگر کمترین مخالفت یا تعارض با احکام آن داشته باشند، از اعتبار حقوقی ساقط و ملغی تلقی می شوند.

نهضت قانون اساسی در دنیا مخصوصاً در غرب، سابقۀ بیشتری دارد اما در کشور ما، سال 1301 هجری خورشیدی در دورۀ زمامداری امیر امان الله خان، آغاز تدوین و تصویب قانون اساسی و تاسیس نظام سیاسی مبتنی بر قانون اساسی شمرده می شود. از آن زمان تا اکنون ما قوانین اساسی متعددی داشته ایم که در دوره ها و رژیم های مختلف، وضع و تصویب شده اند. تاریخچه مختصر این قوانین اساسی به ترتیب ذیل است:

  1. نظامنامۀ اساسی دولت علّیۀ افغانستان: این نظامنامه در 73 ماده نخست در 10 حوت 1301 ه ش در لویۀ سمت مشرقی با عضویت 872 نفر و سپس در ماه سرطان 1303 ه ش در لویه جرگه پغمان مرکب از 1052 نفر به تصویب رسید
  2. اصول اساسی دولت علّیۀ افغانستان: این اصول اساسی در دورۀ زمامداری نادرخان به تاریخ 8 عقرب 1310 شمسی مطابق به 19 جمادی الثانی 1350 قمری در 110 ماده به تصویب رسید.
  3. قانون اساسی سال 1343: این قانون در دورۀ زمامداری ظاهرشاه به تاریخ 29 سنبه 1343 در یازده فصل و 128 ماده به تصویب لویه جرگه رسید و در 9 میزان 1343 ( اکتبر 1964 م ) با توشیح از جانب ظاهرشاه در محل تطبیق قرار گرفت.
  4. قانون اساسی 1355: این قانون در دورۀ جمهوری داودخان در 13 فصل و 136 ماده به تاریخ 25 دلو 1355 از طرف لویه جرگه تصویب و در 5 حوت 1355 از طرف رئیس جمهور توشیح گردید.
  5. اصول اساسی جمهور دموکراتیک افغانستان: این اصول اساسی در 25 حمل 1359 شمسی توسط ” شورای انقلابی جمهوری دموکراتیک افغانستان” در زمان ببرک کارمل در 68 ماده به طور موقت تصویب گردیده و به تطبیق گذاشته شد.
  6. قانون اساسی 1366: این قانون اساسی در دورۀ ریاست جمهوری نجیب به تاریخ 8 قوس سال 1366 در 13 فصل و 139 ماده از طرف لویه جرگه تصویب و به تاریخ 9/9/1366 از طرف رئیس جمهور توشیح گردید.
  7. قانون اساسی 1369: این قانون در واقع قانون اساسی تعدیل شده دورۀ نجیب الله است که به تاریخ 8/3/1369 شمسی توسط لویه جرگه تصویب گردید و اساس آن را قانون اساسی 1366 تشکیل می دهد.
  8. قانون اساسی 1382: این قانون بعد از فروپاشی رژیم طالبان و در زمان دولت انتقالی اسلامی افغانستان توسط کمیسیون های تسوید و تدقیق تهیه شده و در لویه جرگه مورخ 22 قوس الی 14 جدی سال 1382 در 12 فصل و 162 ماده به تصویب رسید و در 6 دلو 1382 از طرف جلاتمآب حامد کرزی رئیس دولت انتقالی اسلامی افغانستان توشیح گردید.

تاریخچه مختصر فوق نشان می دهد که هشت قانون اساسی یاد شده، تارخ سیاسی یک قرن اخیر افغانستان را دربر دارد، تاریخی که رژیم های مختلف از ” سلطنت مطلقه ” تا ” سلطنت مشروعه ” و از ” جمهوریت” تا ” جمهوری دموکراتیک ” و تا ” جمهوری اسلامی” را تجربه کرده است. بنابراین مجموعه قوانین اساسی متذکره در مطالعات تاریخی، سیاسی و حقوقی یک قرن اخیر، یکی از منابع اصلی شمرده می شود که باید در دسترس دانشمندان حقوق و تاریخ و سیاست و پژوهشگران داخلی و خارجی قرار گیرد اما متاسفانه متن این قوانین نه به صورت مجموعه و نه به صورت انفرادی در دسترس نیست و نسخه های چاپی آنها – جزء قانون اساسی جدید – نایاب گردیده و حتی در کتابخانه های اصلی کشور وجود ندارد. این جانب به خوبی به یاد دارم که در سال 1381 هنگامی که کمیسیون نه نفرۀ تسوید قانون اساسی جدید افغانستان به تاریخ 13/8/1381 به فرمان رئیس دولت انتقالی اسلامی افغانستان تاسیس و در 13 عقرب همان سال کار عملی آن آغاز گردید و در کنار شخصیت ها و بزرگواران همچون استاد نعمت الله شهرانی وزیر حج و اوقاف و پوهاند عظیمی قاضی القضات و رئیس فعلی ستره محکمه و سایر اعضا این جانب نیز افتخار عضویت آن را داشتم، در شروع کار با این مشکل مواجه شدیم که متن کامل قوانین اساسی گذشته افغانستان را در اختیار نداشتیم و به ناچار یک نسخه از مجموعه ای از این قوانین را که در سال 1374 توسط مرکز فرهنگی نویسندگان افغانستان در ایران و با اهتمام و مقدمه ای به قلم این حقیر چاپ شده بود، فراهم کرده و به تعداد ده کاپی از آن تهیه کرده و در اختیار اعضا قرار دادیم. از همان روز به این فکر بودم که کاش فرصتی فراهم شود تا مجموعۀ کامل هشت قانون اساسی افغانستان را به هر دو زبان دری و پشتو در یک جلد و با چاپ و صحافت جدید، نشر کرده و در اختیار عموم علاقه مندان قرار دهم که خوشبختانه اکنون این فرصت فراهم گردیده و در وزارت عدلیه با همکاری دوستان خود در ریاست نشرات تصمیم گرفتیم که این مجموعه را بر اساس متون اصلی و نسخه های اولیۀ آنها، گردآوری و به ترتیب جریده رسمی در دو ستون پشتو و دری تنظیم نموده و به نشر برسانیم.

امیدوارم چاپ و نشر این مجموعه خدمت کوچکی برای تاریخ و فرهنگ کشور محسوب شده و استادان و محصلین رشته های حقوق و علوم سیاسی و پژوهشگران و نویسندگان و علاقه مندان نظام حقوقی افغانستان از آن بهرۀ وافر ببرند.

والسلام

سرور دانش

وزیر عدلیه جمهوری اسلامی افغانستان

عقرب 1386

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>