وبسایت شخصی سرور دانش

معاون دوم ریاست جمهوری اسلامی افغانستان

تاریخچه مختصر قوانین اساسی افغانستان و ضرورت نشر آنها

این مقاله در سال ۱۳۸۶ در باره تاریخچه مختصر قوانین اساسی افغانستان و ضرورت چاپ و نشر مجموعه آنها نوشته شده و به عنوان مقدمه در کتاب (مجموعه کامل قوانین اساسی افغانستان) در خزان ۱۳۸۶ نشر شده است.

قانون اساسی در تاریخ کشورها و ملت ها اهمیت خاصی دارد. زیرا قانون اساسی مجموعۀ اصول و قواعدی است که شکل حکومت، سازمان ها و نهادهای سیاسی دولت، روابط و وظایف و صلاحیت های آنها و همچنین حقوق اساسی و آزادی های عمومی افراد را که دولت مکلف به احترام و رعایت آنها است مشخص می سازد و به همین جهت است که در زبان ما این این قانون به صفت ” اساسی ” متصف شده است. چون اساسی ترین مساله جامعه یعنی ” دولت و تشکیلات و صلاحیت های آن ” و اساسی ترین مسائل انسان یعنی ” حقوق بشر و آزادی های فردی ” و رابطۀ آن با حکومت را تعریف و تبیین می کند.

از طرف دیگر در سلسله مراتب قوانین داخلی کشورها، از قانون اساسی به عنوان ” قانون مادر ” یا ” ام القوانین ” یاد می شود زیرا اسناد تقنینی از نظر سلسله مراتب به ترتیب ذیل، درجه بندی می شود:

  1. در درجۀ اول، قانون اساسی. ۲٫ در درجۀ دوم، قوانین عادی. ۳٫ در درجۀ سوم، مقرره ها، اساسنامه ها و مصوبات حکومت. ۴٫ و در درجۀ چهارم طرزالعمل ها و لوایح داخلی ادارات.

در میان مجموعۀ فوق قانون اساسی در رتبه نخست قرار دارد چون ساختار اصلی و اصول اساسی و بنیادین سیستم سیاسی و نظام حقوقی کشور در قانون  اساسی مشخص می گردد و تمام اسناد تقنینی دیگر باید در چارچوب قانون اساسی و مطابق با مفاد و روحیه و نصوص آن وضع شوند و اگر کمترین مخالفت یا تعارض با احکام آن داشته باشند، از اعتبار حقوقی ساقط و ملغی تلقی می شوند.

نهضت قانون اساسی در دنیا مخصوصاً در غرب، سابقۀ بیشتری دارد اما در کشور ما، سال ۱۳۰۱ هجری خورشیدی در دورۀ زمامداری امیر امان الله خان، آغاز تدوین و تصویب قانون اساسی و تاسیس نظام سیاسی مبتنی بر قانون اساسی شمرده می شود. از آن زمان تا اکنون ما قوانین اساسی متعددی داشته ایم که در دوره ها و رژیم های مختلف، وضع و تصویب شده اند. تاریخچه مختصر این قوانین اساسی به ترتیب ذیل است:

  1. نظامنامۀ اساسی دولت علّیۀ افغانستان: این نظامنامه در ۷۳ ماده نخست در ۱۰ حوت ۱۳۰۱ ه ش در لویۀ سمت مشرقی با عضویت ۸۷۲ نفر و سپس در ماه سرطان ۱۳۰۳ ه ش در لویه جرگه پغمان مرکب از ۱۰۵۲ نفر به تصویب رسید
  2. اصول اساسی دولت علّیۀ افغانستان: این اصول اساسی در دورۀ زمامداری نادرخان به تاریخ ۸ عقرب ۱۳۱۰ شمسی مطابق به ۱۹ جمادی الثانی ۱۳۵۰ قمری در ۱۱۰ ماده به تصویب رسید.
  3. قانون اساسی سال ۱۳۴۳: این قانون در دورۀ زمامداری ظاهرشاه به تاریخ ۲۹ سنبه ۱۳۴۳ در یازده فصل و ۱۲۸ ماده به تصویب لویه جرگه رسید و در ۹ میزان ۱۳۴۳ ( اکتبر ۱۹۶۴ م ) با توشیح از جانب ظاهرشاه در محل تطبیق قرار گرفت.
  4. قانون اساسی ۱۳۵۵: این قانون در دورۀ جمهوری داودخان در ۱۳ فصل و ۱۳۶ ماده به تاریخ ۲۵ دلو ۱۳۵۵ از طرف لویه جرگه تصویب و در ۵ حوت ۱۳۵۵ از طرف رئیس جمهور توشیح گردید.
  5. اصول اساسی جمهور دموکراتیک افغانستان: این اصول اساسی در ۲۵ حمل ۱۳۵۹ شمسی توسط ” شورای انقلابی جمهوری دموکراتیک افغانستان” در زمان ببرک کارمل در ۶۸ ماده به طور موقت تصویب گردیده و به تطبیق گذاشته شد.
  6. قانون اساسی ۱۳۶۶: این قانون اساسی در دورۀ ریاست جمهوری نجیب به تاریخ ۸ قوس سال ۱۳۶۶ در ۱۳ فصل و ۱۳۹ ماده از طرف لویه جرگه تصویب و به تاریخ ۹/۹/۱۳۶۶ از طرف رئیس جمهور توشیح گردید.
  7. قانون اساسی ۱۳۶۹: این قانون در واقع قانون اساسی تعدیل شده دورۀ نجیب الله است که به تاریخ ۸/۳/۱۳۶۹ شمسی توسط لویه جرگه تصویب گردید و اساس آن را قانون اساسی ۱۳۶۶ تشکیل می دهد.
  8. قانون اساسی ۱۳۸۲: این قانون بعد از فروپاشی رژیم طالبان و در زمان دولت انتقالی اسلامی افغانستان توسط کمیسیون های تسوید و تدقیق تهیه شده و در لویه جرگه مورخ ۲۲ قوس الی ۱۴ جدی سال ۱۳۸۲ در ۱۲ فصل و ۱۶۲ ماده به تصویب رسید و در ۶ دلو ۱۳۸۲ از طرف جلاتمآب حامد کرزی رئیس دولت انتقالی اسلامی افغانستان توشیح گردید.

تاریخچه مختصر فوق نشان می دهد که هشت قانون اساسی یاد شده، تارخ سیاسی یک قرن اخیر افغانستان را دربر دارد، تاریخی که رژیم های مختلف از ” سلطنت مطلقه ” تا ” سلطنت مشروعه ” و از ” جمهوریت” تا ” جمهوری دموکراتیک ” و تا ” جمهوری اسلامی” را تجربه کرده است. بنابراین مجموعه قوانین اساسی متذکره در مطالعات تاریخی، سیاسی و حقوقی یک قرن اخیر، یکی از منابع اصلی شمرده می شود که باید در دسترس دانشمندان حقوق و تاریخ و سیاست و پژوهشگران داخلی و خارجی قرار گیرد اما متاسفانه متن این قوانین نه به صورت مجموعه و نه به صورت انفرادی در دسترس نیست و نسخه های چاپی آنها – جزء قانون اساسی جدید – نایاب گردیده و حتی در کتابخانه های اصلی کشور وجود ندارد. این جانب به خوبی به یاد دارم که در سال ۱۳۸۱ هنگامی که کمیسیون نه نفرۀ تسوید قانون اساسی جدید افغانستان به تاریخ ۱۳/۸/۱۳۸۱ به فرمان رئیس دولت انتقالی اسلامی افغانستان تاسیس و در ۱۳ عقرب همان سال کار عملی آن آغاز گردید و در کنار شخصیت ها و بزرگواران همچون استاد نعمت الله شهرانی وزیر حج و اوقاف و پوهاند عظیمی قاضی القضات و رئیس فعلی ستره محکمه و سایر اعضا این جانب نیز افتخار عضویت آن را داشتم، در شروع کار با این مشکل مواجه شدیم که متن کامل قوانین اساسی گذشته افغانستان را در اختیار نداشتیم و به ناچار یک نسخه از مجموعه ای از این قوانین را که در سال ۱۳۷۴ توسط مرکز فرهنگی نویسندگان افغانستان در ایران و با اهتمام و مقدمه ای به قلم این حقیر چاپ شده بود، فراهم کرده و به تعداد ده کاپی از آن تهیه کرده و در اختیار اعضا قرار دادیم. از همان روز به این فکر بودم که کاش فرصتی فراهم شود تا مجموعۀ کامل هشت قانون اساسی افغانستان را به هر دو زبان دری و پشتو در یک جلد و با چاپ و صحافت جدید، نشر کرده و در اختیار عموم علاقه مندان قرار دهم که خوشبختانه اکنون این فرصت فراهم گردیده و در وزارت عدلیه با همکاری دوستان خود در ریاست نشرات تصمیم گرفتیم که این مجموعه را بر اساس متون اصلی و نسخه های اولیۀ آنها، گردآوری و به ترتیب جریده رسمی در دو ستون پشتو و دری تنظیم نموده و به نشر برسانیم.

امیدوارم چاپ و نشر این مجموعه خدمت کوچکی برای تاریخ و فرهنگ کشور محسوب شده و استادان و محصلین رشته های حقوق و علوم سیاسی و پژوهشگران و نویسندگان و علاقه مندان نظام حقوقی افغانستان از آن بهرۀ وافر ببرند.

والسلام

سرور دانش

وزیر عدلیه جمهوری اسلامی افغانستان

عقرب ۱۳۸۶

1 دیگاه در مورد “تاریخچه مختصر قوانین اساسی افغانستان و ضرورت نشر آنها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *